Česma sa tragovima ljudi koji su gradili moderni Niš

Na Trgu kralja Milana u Nišu nalazi se jedan od najprepoznatljivijih gradskih spomenika – Rimska česma, poznata i kao Čairska česma. Elegantna granitna građevina sa lavljim glavama iz kojih i danas ističe voda, više od jednog veka stoji kao podsetnik na vreme kada je Niš počeo da dobija izgled modernog evropskog grada.

Iza njenog kamena krije se priča ne samo o arhitekturi, već i o ljudima koji su je stvarali. O majstorima čija imena nisu ostala zapisana velikim slovima u istorijskim knjigama, ali je njihov rad ostao u samom srcu grada.

Posle oslobođenja Niša od osmanske vlasti 1878. godine, grad je počeo da prolazi kroz velike promene. Od nekadašnje orijentalne varoši trebalo je stvoriti savremeni evropski centar. Za takav poduhvat bili su potrebni obrazovani inženjeri, arhitekte, zanatlije i graditelji, a među njima su se našli i brojni Italijani koji su krajem 19. i početkom 20. veka dolazili u Srbiju.

Mnogi od njih stigli su iz siromašnih krajeva južne Italije i sa jadranske obale u potrazi za boljim životom. Srbija im je pružala mogućnost za rad, a gradovi poput Niša, koji su se ubrzano razvijali, postali su mesto gde su mogli da primene svoje znanje i veštine.

Sa njima su dolazili novi načini gradnje, drugačiji odnos prema prostoru i evropski stilovi arhitekture. Nisu bili samo radnici na projektima – mnogi su ovde zasnivali porodice, otvarali radionice i postajali deo gradskog života.

Upravo u tom vremenu nastala je i Rimska česma, podignuta 1903. godine. Za njenu izgradnju vezuju se imena ljudi koji su ostavili trag u istoriji Niša: projektanta, inženjera Josifa Rinera, kamenoresca Vićenca Kaliterne i glavnog majstora Đuzepea Benedeta.

O njihovim životima danas znamo veoma malo. Nema velikih biografija, brojnih fotografija ni opširnih zapisa. Ipak, možda upravo to najbolje govori o vremenu u kojem su živeli. To nisu bili ljudi koji su gradili ličnu slavu, već ljudi koji su gradili gradove.

Josif Riner osmislio je izgled česme čije proporcije i dekorativni elementi nose duh evropske arhitekture tog perioda. Njegova ideja spojila je funkcionalnost javne česme sa estetikom gradskog spomenika.

Vićenco Kaliterna dao je oblik granitu. Svaki detalj, od kamenih površina do ukrasnih lavljih glava, nastao je njegovim zanatom i strpljenjem. U vremenu bez savremenih mašina, obrada kamena bila je težak i spor posao koji je zahtevao veliko iskustvo i preciznost.

Uz njega je radio i Đuzepe Benedeto, glavni majstor koji se, za razliku od mnogih stranih radnika koji su nakon završenih poslova odlazili dalje, trajno nastanio u Nišu. Ovde je zasnovao porodicu, a njegovi potomci i danas su deo istorije ovog grada.

Zbog toga Rimska česma nije samo arhitektonski objekat. Ona je i porodična priča, trag jednog vremena u kojem su se u Nišu susretali različiti jezici, kulture i zanati.

Kada je podignuta, česma nije bila samo ukras centra grada. U tadašnjem Nišu, koji je tek počinjao da dobija obrise moderne urbane sredine, predstavljala je simbol promene i ulaska u novo stoleće. Bila je mesto pored kojeg se prolazilo, zastajalo, razgovaralo i okupljalo.

Tokom svoje istorije prošla je kroz velike promene. Tridesetih godina 20. veka, tokom uređenja centra grada i priprema za podizanje Spomenika oslobodiocima Niša, česma je uklonjena sa Trga kralja Milana i premeštena u park Čair.

Tamo je ostala decenijama, zbog čega je među građanima dobila naziv Čairska česma. Taj naziv zadržala je i nakon što je 2007. godine vraćena na svoje prvobitno mesto u centru grada.

Danas, više od 120 godina nakon izgradnje, česma i dalje stoji tamo gde je započela svoju priču. Preživela je promene država, ratove, rekonstrukcije i različite epohe kroz koje je Niš prolazio.

Njeni kameni zidovi čuvaju sećanje na vreme kada se grad menjao, ali i na ljude čija imena možda nisu poznata široj javnosti, a bez kojih današnji izgled Niša ne bi bio isti.

Jer gradove ne grade samo vladari i veliki događaji. Grade ih i tihi majstori, ljudi koji u kamen ugrađuju svoje znanje, veštinu i deo sopstvenog života. Upravo zato Rimska, odnosno Čairska česma, nije samo spomenik arhitekture – ona je deo pamćenja Niša.

Projekat Ljudi i priče je realizovan uz podršku i sufinansiranje od strane Gradske uprave za socijalnu i porodičnu zaštitu, obrazovanje, kulturu i sport Grada Niša, čija je podrška omogućila snimanje i emitovanje , kao i ostvarenje svih planiranih ciljeva projekta.