Jelena Dimitrijević – žena koja je putovala svetom kada to ženama nije bilo dozvoljeno

Dok je krajem 19. veka većina žena živela u okvirima koje im je nametalo tadašnje društvo, jedna Srpkinja rušila je granice – ne oružjem, već perom. Književnica, putopisac i jedna od prvih žena koja je samostalno obišla svet, Jelena Dimitrijević ostavila je iza sebe delo koje se i danas smatra jednim od najznačajnijih u srpskoj književnosti i putopisnoj prozi.

Rođena 1862. godine u Kruševcu, Jelena Dimitrijević odrasla je u Srbiji koja se tek oslobađala osmanskog nasleđa. Kao deseto dete trgovca Nikole Miljkovića i majke Stamenke, rano je ostala bez oca, nakon čega se sa majkom preselila u Aleksinac. Iako joj je povreda oka onemogućila redovno školovanje, obrazovanje nije prepustila slučaju. Dane je provodila u porodičnoj biblioteci, samostalno učeći i razvijajući ljubav prema književnosti.

Već kao mlada devojka počela je da piše poeziju, a njeni stihovi izazivali su pažnju zbog slobodnog izražavanja emocija i orijentalnih motiva, neuobičajenih za književnost tog vremena. Nakon objavljivanja zbirke „Jelenine pesme“, oko njenog imena počele su da se stvaraju gotovo legende. Mnogi nisu mogli da poveruju da žena iz Srbije krajem 19. veka može tako otvoreno da piše o ljubavi, čežnji i ženskim osećanjima.

Prekretnicu u njenom životu doneo je dolazak u Niš, nakon udaje za oficira srpske vojske Jovana Dimitrijevića. Grad, tek oslobođen od Osmanlija, bio je mesto susreta Istoka i Zapada. Upravo tu Jelena je pronašla inspiraciju za dela koja će je proslaviti.

Naučila je turski jezik i stekla poverenje muslimanskih žena, ulazeći u njihove domove i hareme u Nišu, Skoplju, Solunu i Carigradu. Za razliku od evropskih putopisaca koji su harem opisivali kroz egzotične predstave, Jelena je beležila svakodnevni život žena, njihove strahove, želje i ograničenja. Iz tog iskustva nastalo je delo „Pisma iz Niša o haremima“, objavljeno 1894. godine, koje se smatra prvim proznim putopisom jedne srpske književnice.

Njena dela nisu govorila o egzotici, već o ljudima. Posebno o ženama čiji se glas retko čuo. Upravo zbog toga mnogi je danas smatraju jednom od prvih srpskih feministkinja, iako se sama nikada nije bavila političkim aktivizmom. Njena borba vodila se kroz književnost i lični primer.

Za razliku od većine žena svog vremena, Jelena Dimitrijević putovala je gotovo svim kontinentima. Obišla je Evropu, Malu Aziju, severnu Afriku, Indiju, Japan i Sjedinjene Američke Države. Nije tragala za znamenitostima, već za ljudskim pričama. Posebno su je zanimali položaj žena, različite kulture i način na koji društva oblikuju njihove živote.

Njeni putopisi odlikuju se živim stilom, preciznim zapažanjima i hrabrošću da kritikuje licemerje tadašnjeg evropskog društva, koje je govorilo o napretku, dok su žene i dalje bile ograničene brojnim društvenim pravilima.

Jelena Dimitrijević bila je i svedok velikih istorijskih promena. Živela je u vreme srpskih kraljeva, preživela Balkanske ratove i Prvi svetski rat, posmatrajući kako nestaju čitava carstva. Ipak, bez obzira na istorijske okolnosti, ostala je dosledna pisanju i beleženju priča običnih ljudi, onih koje istorija najčešće zaboravlja.

Iako je za života bila poznata i van granica Srbije, nakon Drugog svetskog rata njeno ime gotovo je palo u zaborav. Umrla je 1945. godine u Beogradu, tiho, bez velike pažnje javnosti.

Tek početkom 21. veka njeno delo ponovo dobija mesto koje zaslužuje. Njene knjige ponovo se objavljuju, organizuju se naučni skupovi, nastaju dokumentarni filmovi, a sve više istraživača ukazuje na značaj njenog književnog i kulturnog nasleđa.

Danas se bista Jelene Dimitrijević nalazi u Niškoj tvrđavi, na mestu nekadašnjeg turskog harema – simbolično tamo gde je započela priča koja će promeniti pogled na položaj žena u književnosti i društvu.

Jelena Dimitrijević nije bila samo književnica niti samo putnica. Bila je žena koja je živela ispred svog vremena, rušeći predrasude znanjem, radoznalošću i hrabrošću. Njena dela i danas podsećaju da su sloboda mišljenja, obrazovanje i razumevanje drugih vrednosti koje nadživljavaju svaku epohu.

Projekat Ljudi i priče je realizovan uz podršku i sufinansiranje od strane Gradske uprave za socijalnu i porodičnu zaštitu, obrazovanje, kulturu i sport Grada Niša, čija je podrška omogućila snimanje i emitovanje , kao i ostvarenje svih planiranih ciljeva projekta.